افراد ستم‌پذيرى را فضيلت نمىدانند و مىگويند : هر كه از حق خود با قدرت و سلاح دفاع نكند ، نابود مىشود و هر كه ظلم نكند ، ظلم مىبيند . « 1 » و يا گاه گفته مىشود كه : پيروزى هر ملتى بسته به دفاع توانمند آنها از حقوقشان است . « 2 » ناگفته نماند كه مقصود امام عليه السّلام پذيرش ظلم و ستم نيست ، بلكه تعبير مذكور حاكى از شدت بيزارى او از ستم‌كارى است . ج ) امام على عليه السّلام آشكارا و با صراحت به تعاون و همكارى ميان انسان‌ها دعوت مىكند . هنگامى كه گروهى از سربازانى را عازم جهاد مىكرد ، در سخنى عالى خطاب به آنان فرمود : « هر كدام از شما در صحنه نبرد با دشمن ، در خود شجاعت و دلاورى احساس كرد ، و برادرش را سست و ترسو يافت ، به شكرانه اين برترى بايد از او دفاع كند ، آن‌گونه كه از خود دفاع مىكند . زيرا اگر خدا بخواهد ، او را چون شما دلاور و شجاع مىگرداند . » « 3 » آن چه امام عليه السّلام به سربازان جنگجوى خود سفارش مىكند ، سزاوار اهتمام از سوى همگان است . در صورتى كه ثروتمندان با اموالى كه خداوند به آنها بخشيده است ، دست نيازمندان را بگيرند و دانشمندان ، جاهلان را از دانش خود بهره‌مند سازند و خردمندان به سفيهان آگاهى دهند و اگر تعاون و نوع‌دوستى منش همگان گردد ، سربازان زندگى بر سختىها و دردهاى ويرانگر آن فايق خواهند آمد . امام عليه السّلام پيوسته به تعاون و هميارى فرا مىخواند و گاه با منطقى استوار و دلايلى كافى از آن دفاع مىكند : « اى

--> ( 1 ) . نك : شرح نهج‌البلاغه ، ابن ابى الحديد : 20 / 158 ؛ الغريب ، خطابى : 2 / 147 . ( 2 ) . موسوعة الفلسفة ، عبد الرحمان بدوى : 2 / 174 . ( 3 ) . « و أيّ امرئ منكم أحسّ من نفسه رباطة جأش عند اللّقاء ، و رأى من أحد من إخوانه فشلا ، فليذبّ عن أخيه بفضل نجدته الّتي فضّل بها عليه كما يذبّ عن نفسه ، فلو شاء اللّه لجعله مثله » نهج‌البلاغه : نامه 123 .